همه ما تجربه صحبت کردن بدون شنیده شدن را داریم؛ لحظاتی که کلمات از دهانمان خارج میشوند اما به دیواری از قضاوت، نصیحت یا بیتوجهی برخورد میکنند. در مقابل، لحظات نادری نیز وجود دارند که در آنها عمیقاً احساس میکنیم فهمیده شدهایم؛ لحظاتی که دیگری واقعاً تلاش میکند تا دنیا را از چشمان ما ببیند. دانا اورنج، فیلسوف و روانکاو بینذهنی، به ما میآموزد که این تفاوت، تنها یک تفاوت در مهارت ارتباطی نیست. این یک تفاوت اخلاقی است. از دیدگاه او، گوش دادن یک عمل منفعلانه نیست، بلکه یک موضعگیری فعالانه و یک مسئولیت انسانی عمیق است.
دانا اورنج: پیوند فلسفه، اخلاق و رواندرمانی
دانا اورنج با پیشینهای غنی در فلسفه (بهویژه پدیدارشناسی و هرمنوتیک) و روانتحلیل، دیدگاهی منحصربهفرد را به دنیای رواندرمانی آورد. او استدلال میکند که کار درمانی، پیش از آنکه مجموعهای از تکنیکها باشد، یک عمل اخلاقی است. هسته اصلی این عمل، تعهد به فهمیدن جهان پدیدارشناختی۱ دیگری است؛ یعنی دنیای تجربه زیسته او با تمام تاریخچه، رنجها، امیدها و معانی منحصربهفردش.
از نظر اورنج، وقتی مراجعی به اتاق درمان میآید، تنها مجموعهای از علائم یا مشکلات را با خود نمیآورد، بلکه یک جهان کامل را به همراه دارد. وظیفه اصلی درمانگر، نه تشخیص سریع یا ارائه راهحل، بلکه تلاش متواضعانه برای ورود به این جهان و دیدن آن از منظر صاحبش است. این موضعگیری اخلاقی۲، سنگ بنای هر رابطه درمانی مؤثری است [۱].
گوش دادن به مثابه یک انتخاب اخلاقی
ما اغلب گوش دادن را عملی طبیعی و خودکار فرض میکنیم. اما اورنج به ما نشان میدهد که گوش دادن واقعی، یک انتخاب آگاهانه است. در هر گفتگو، ما بر سر یک دوراهی قرار داریم: میتوانیم با پیشفرضها، قضاوتها و نیازهای خودمان به دیگری گوش دهیم، یا میتوانیم آگاهانه تلاش کنیم تا آنها را کنار بگذاریم و فضایی برای شنیدن صدای دیگری باز کنیم.
این انتخاب، یک انتخاب اخلاقی است زیرا به نحوه مواجهه ما با «دیگری» مربوط میشود. آیا دیگری را به عنوان ابزاری برای تأیید نظرات خودمان میبینیم، یا به عنوان یک سوژه مستقل با جهانی به غنای جهان خودمان؟ گوش دادن اخلاقی یعنی پذیرش این مسئولیت که به دیگری فضایی برای بودن بدهیم، بدون آنکه سعی کنیم او را در قالبهای ذهنی خودمان بگنجانیم. این ایده، با مفهوم زمینه بینذهنی که در آن دو جهان ذهنی با هم تلاقی میکنند، ارتباطی تنگاتنگ دارد.
فهمیدن بدون تسخیر کردن: چالش همدلی واقعی
همدلی اغلب به عنوان یک مهارت کلیدی در روابط انسانی ستایش میشود. اما اورنج به ما هشدار میدهد که همدلی میتواند به ابزاری برای تسخیر ذهن دیگری تبدیل شود. گاهی جمله «من دقیقاً میفهمم چه حسی داری» به جای ایجاد ارتباط، صدای دیگری را خاموش میکند، زیرا تجربه منحصربهفرد او را به تجربه ما تقلیل میدهد.
گوش دادن اخلاقی، با نوعی فروتنی همراه است که از فلسفه پاییزپذیری۳ (Fallibilism) الهام گرفته شده است. این یعنی ما میپذیریم که هرگز نمیتوانیم به طور کامل دنیای دیگری را بفهمیم و درک ما همیشه ناقص و قابل بازبینی است. این پذیرش، ما را از ادعای دانستن حقیقت دیگری باز میدارد و در عوض، ما را به پرسشگری کنجکاوانه و متواضعانه تشویق میکند. اینجاست که ما میتوانیم در کنار رنج دیگری بنشینیم، بدون آنکه مجبور باشیم آن را فوراً «حل» کنیم. این توانایی برای «بودن با» دیگری در رنجش، خود یک عمل درمانی قدرتمند است [۲].
از اتاق درمان تا میز شام: کاربردهای روزمره
اگرچه نظریات اورنج در بستر رواندرمانی شکل گرفتهاند، اما کاربرد آنها به هیچ وجه به اتاق درمان محدود نمیشود. این اصول در تمام روابط ما—از روابط عاطفی و خانوادگی گرفته تا گفتگوهای اجتماعی و سیاسی—صادق هستند. در یک مشاجره خانوادگی، انتخاب بین تلاش برای اثبات حقانیت خود و تلاش برای فهمیدن اینکه چرا دیگری تا این حد آزرده است، یک انتخاب اخلاقی است.
این دیدگاه، مسئولیت درمانگر را که در مقاله روانشناسی دونفره به آن پرداخته شد، عمیقتر میکند. درمانگر نه تنها باید از ذهنیت خود آگاه باشد، بلکه باید به طور مداوم تعهد اخلاقی خود به گوش دادن را تجدید کند. او باید به لحظات حال و موسیقی نانوشته رابطه توجه کند و فضایی را خلق کند که در آن، حتی آسیبپذیرترین حالتهای خودِ مراجع نیز احساس امنیت برای شنیده شدن داشته باشند.
جمعبندی
دانا اورنج با پیوند زدن اخلاق و روانشناسی، به ما یادآوری میکند که شفابخشترین هدیهای که میتوانیم به دیگری بدهیم، تلاش صادقانه برای فهمیدن اوست. هنر گوش دادن، یک تکنیک نیست، بلکه یک فضیلت است؛ فضیلتی که نیازمند شجاعت برای کنار گذاشتن خود، فروتنی برای پذیرش ندانستن، و تعهد برای باقی ماندن در کنار دیگری، حتی در تاریکترین لحظات تجربه اوست. در جهانی که سرشار از صداهای بلند و قضاوتهای سریع است، انتخاب گوش دادن اخلاقی، شاید انقلابیترین عملی باشد که میتوانیم برای بهبود روابط و ساختن دنیایی انسانیتر انجام دهیم.
دعوت به مشاوره و خودشناسی: اگر احساس میکنید هیچکس شما را واقعاً نمیفهمد
احساس فهمیده نشدن، یکی از دردناکترین تجربیات انسانی است و میتواند به انزوا و ناامیدی منجر شود. رواندرمانی فضایی را فراهم میکند که در آن، اولویت اصلی، گوش دادن به شما و تلاش برای درک دنیای منحصربهفردتان است. اگر از سوءتفاهمهای مکرر خسته شدهاید و به دنبال فضایی امن برای شنیده شدن هستید، متخصصان ما آمادهاند تا به شما گوش دهند.
تماس با تسکین روان برای رزرو وقت مشاورهبا لمس این دکمه، برای دریافت راهنمایی و رزرو وقت مشاوره (حضوری یا آنلاین) مستقیماً با پذیرش کلینیک تماس خواهید گرفت.
دعوت به تعامل: چه زمانی عمیقاً احساس کردید شنیده شدهاید؟
تجربه «فهمیده شدن» یکی از قدرتمندترین تجربیات انسانی است. آیا لحظهای را به یاد دارید که فردی واقعاً به شما گوش داد و دنیای شما را درک کرد؟ این تجربه چه تأثیری بر شما و رابطهتان گذاشت؟ دیدگاههای خود را در بخش نظرات با ما به اشتراک بگذارید.
سوالات متداول
گوش دادن اخلاقی چه تفاوتی با گوش دادن معمولی دارد؟
گوش دادن معمولی اغلب منفعلانه است یا با هدف پاسخ دادن و قضاوت کردن انجام میشود. گوش دادن اخلاقی، از دیدگاه دانا اورنج، یک تعهد فعالانه برای ورود به دنیای ذهنی دیگری است. هدف آن نه تأیید یا رد، بلکه تلاش برای فهمیدن تجربه زیسته او از منظر خودش است.
آیا فهمیدن دنیای دیگری به معنای تأیید کردن رفتار اوست؟
خیر. این یکی از مهمترین تمایزهاست. تلاش برای فهمیدن اینکه چرا یک فرد به شیوهای خاص فکر یا عمل میکند، به معنای موافقت با آن عمل نیست. گوش دادن اخلاقی به ما اجازه میدهد تا انسانیت و پیچیدگی دیگری را ببینیم، حتی اگر با او مخالف باشیم. این فهم، پیششرط هر گفتگوی سازندهای است.
چگونه میتوانم این نوع گوش دادن را در زندگی روزمره تمرین کنم؟
با کنجکاوی شروع کنید. وقتی با فردی صحبت میکنید، به جای آماده کردن پاسخ خود، از خود بپرسید: «دنیا از چشمان این فرد چگونه به نظر میرسد؟ چه احساسی دارد؟» سعی کنید قضاوت خود را موقتاً کنار بگذارید و سوالاتی بپرسید که به درک عمیقتر تجربه او کمک کند، نه اینکه نظر خودتان را اثبات کنید.
واژهنامه
- جهان پدیدارشناختی (Phenomenological World) — به دنیای تجربه زیسته و سوبژکتیو هر فرد اشاره دارد؛ یعنی جهانی که از منظر «من» و با تمام تاریخچه، باورها و هیجانات منحصربهفرد من تجربه میشود.
- موضعگیری اخلاقی (Ethical Stance) — یک شیوه بودن و ارتباط برقرار کردن متعهدانه و مبتنی بر اصول اخلاقی (مانند مسئولیتپذیری در قبال دیگری)، در مقابل رویکردی که صرفاً بر مهارتهای فنی متمرکز است.
- پاییزپذیری (Fallibilism) — یک اصل فلسفی که بر اساس آن، باورها و دانش ما هرگز نمیتوانند قطعی باشند و همواره احتمال خطا در آنها وجود دارد. این اصل به فروتنی فکری و گشودگی در برابر دیدگاههای دیگران میانجامد.
منابع
- Orange, D. M. (2016). Nourishing the Inner Life of Clinicians and Humanitarians: The Ethical Turn in Psychoanalysis. Routledge.
- Orange, D. M. (2010). Thinking for Clinicians: Philosophical Resources for Contemporary Psychoanalysis and the Humanistic Psychotherapies. Routledge.
این مطلب جایگزین تشخیص یا درمان حرفهای نیست.
برای تصمیمهای پزشکی با متخصص مشورت کنید.
